Badira heriotzarekin itzaltzen ez diren ibilbideak, biografia bat baino zerbait handiagoaren parte direlako. Carlos Garaikoetxearena da horietako bat. Bere bizitza gure herriaren hurbileko Historiarekin lotuta egon zen, baina baita —eta agian modu intimo eta iraunkorragoan— ikastoletan etorkizuna ereiteko lekua aurkitu zuten milaka familien historiarekin ere.
Gehienentzat bere izena lehen mailako ardura instituzionalei lotuta geratuko da, une erabakigarrietan izan zuen rolari eta diktadura osteko lehen lehendakari izateari. Baina bada beste dimentsio bat, ez hain agerikoa eta sakonki gizatiarra, nor izan zen azaltzen duena: zauri goiztiar batek mugituta —euskararen eta euskal kontzientziaren galera— bere susperraldiarekin etenik gabe konprometitzea erabaki zuen gizonarena.
Konpromiso hori ez zen bulegoetan sortu, herriz herriko bideetan baizik. Hirurogeiko hamarkadaren amaieran, oraindik dena egiteko zegoenean eta zailtasunak ugariak zirenean, Garaikoetxea Nafarroan zehar ibili zen ikastola berrien sorrera bultzatzen. Konbikzio eta urgentzia nahasketa batekin egin zuen, jakinik irekitako gela bakoitza ahanzturaren aurkako garaipen txiki bat zela eta etorkizunerako hazi. Ikastola haiek, askotan familien eta hezitzaileen ahalegin ia heroikoak sostengaturik, ikastetxeak baino gehiago ziren: kultur aterpeak, erresistentzia guneak eta identitate haziak.
Vianako Printzea Erakundeko Euskararen Sustapenerako sailean zuen arduratik, adimena ere konpromisoaren zerbitzura jartzen jakin zuen. Foru Aldundian izan zituen solaskide eta harremanez baliatu zen lehen ikastola haiek bizirauteko baldintzak hobetzeko, baldintza kaskarrak izaten baitziren askotan. Lan isila izan zen, baina erabakigarria: zubiak eraikitzen jakin zuen, besteek harresiak ikusten zituzten lekuan.
Erantzukizun politiko handiagoak bere gain hartu baino lehen, San Fermin Ikastolako lehendakari zela, hezkuntza, ezagutzaren transmisiorako ez ezik, komunitatearen eraikuntzarako tresna gisa ulertzen jakin zuen. Izan ere, ikastolak ez dira ikastetxeak soilik: izaten, elkarbizitzen eta mundua balio partekatuetatik begiratzen ikasteko espazioak dira. Eta hori, Garaikoetxeak hasieratik ulertu zuen.
Beharbada horregatik guztiagatik, Nafarroako Ikastolen Elkartearen NIE Sariak leku berezia hartu zuen bere oroimenean. 2015ean jaso zuen, beste pertsona konprometitu batzuekin batera, hala nola Jose Maria Satrustegi, Jorge Cortes Izal eta Jesus Atxarekin batera. Ez zen beste sari bat gehiago. Hainbeste lan egin zuen komunitate haren besarkada kolektiboa zen hura. Bere bizitzako grinarik sakonenetako batekin zuzenean lotzen zuen aitortza.
Bere aintzatespenaren ondorengo urteetan berarekin egoteko aukera izan genuenok gogoratzen dugu nola joaten zen, leial eta hunkituta, sari hauen edizio berri bakoitzera. Ez zuen konpromiso instituzionalagatik edo protokoloagatik egiten, baizik eta benetako poz batengatik. Aitortza bakoitzean ikusten zuen hasierako ahalegin hark fruituak eman zituenaren berrespena. Ikastolek bizirik irauteaz gain, hazten, egokitzen eta etorkizunerantz proiektatzen jarraitzen zutela, beren sustraiei estu lotuta.
NIE Sariarekiko lotura emozional horrek sari honek irudikatzen dituen balioez ere hitz egiten du: lan kolektiboa, konpromisoa, hizkuntza eta kulturarekiko maitasuna, hezkuntza eraldatzailearen aldeko apustua. Balio horiek ez dira aldarrikatzen, praktikatu egiten dira. Balio horiek ikastoletan aurkitzen dute beren adierazpiderik biziena.
Garaikoetxea ameslaria izan zen. Ikusi zuen, imajinatzea zaila zenean, euskararen berreskurapena nahitaez hezkuntzatik pasatzen zela. Hizkuntza bat gordetzea ez zela aski, naturaltasunez bizi, ikasi eta transmititu ahal izateko baldintzak sortzea beharrezkoa zela. Eta ulertu zuen, halaber, prozesu hori kolektiboa baino ezin zela izan, familien, irakasleen eta komunitate konprometitu oso baten inplikazioan oinarrituta.
Gaur, bere figura oroitzen dugunean, ez dugu nostalgiatik egiten, baizik eta aitortzatik eta arduratik. Izan ere, bere ondarea ez da historia amaitua, irekitako bidea baizik. Bultzatzen lagundu zituen ikastolek hor jarraitzen dute, ahots berriez beterik, eraso berrien aurrean izateko eskubidea tinko aldarrikatzen eta ametsez beterik. Euskara irakatsi ez ezik, bizi ere egiten den lekuak izaten jarraitzen dute. Belaunaldi bakoitzak historia partekatu baten kide izateko bere modua aurkitzen duelarik.
Carlos Garaikoetxea gogoratzea, beraz, nondik gatozen eta norantz joan nahi dugun gogoratzea ere bada. Garai zailetan bestelako etorkizun bat irudikatzen jakin zutenen eta hori posible egiteko lan nekaezina egin zutenen garrantzia aldarrikatzea da. Lorpen kolektiboek beti atzean izen bereziak dituztela onartzea da, lorpen horiek bultzatu zituzten pertsonez harago doazenak.
Bere lekukotasunetako batean, euskararen eta euskal kontzientziaren galerak sakonki markatu zuela aitortu zuen. Agian zauri hori izan zen bere ekintzarako motorra. Gaur egun, bera bezalako pertsonei esker, galera hori errekuperazio, harrotasun eta transmisio bilakatu da. Ez bermatuta dagoen lorpen gisa, belaunaldi bakoitzak berriz bere gain hartu beharreko zeregin gisa baizik.
Horregatik, bere figura gogora ekartzean, ez gara soilik iraganeko aitorpen batez ari. Oraingo eta etorkizuneko konpromisoaz ari gara. Berak amestu izan zuen hura defendatzen jarraitzeko beharretik, grina eta determinazio berarekin: hezkuntza errotua, inklusiboa, mundura irekia eta berezko hizkuntza eta kulturarekin sakonki lotua.
Izan ere, bizitza batzuek aztarna uzten dute. Eta badira bide bihurtzen diren aztarnak.
Eskerrik asko, Carlos, bihotz-bihotzez!
Oier Sanjurjo – Nafarroako Ikastolen Elkarteko lehendakaria
Nekane Artola – Euskal Herriko Ikastolen lehendakaria
